Βλαδιμηρος Βουρβαχιδης
Στο σημερινό μας δημοσίευμα παρουσιάζουμε μια πρωτότυπη και σε βάθος ανάλυση της μυστικής διαδρομής που πραγματοποίησε ο Γενικός Ελεγκτής με λεωφορείο, μεταμφιεσμένος για λόγους ελέγχου. Το άρθρο που ακολουθεί φωτίζει, με πιο λογοτεχνική και υπαρξιακή προσέγγιση, όσα είδε και κατέγραψε κατά τη διάρκεια του ταξιδιού του, αναδεικνύοντας ανθρώπινες στιγμές, κοινωνικές αντιθέσεις και τις σκέψεις που του προκάλεσε η εμπειρία.
Δεν ήταν η περούκα, ούτε τα σκοτεινά γυαλιά· αυτά ήταν μόνο τα εξωτερικά φολιδωτά απομεινάρια μιας παιδικής ανάγκης για μεταμόρφωση. Ο Γενικός Ελεγκτής, μισός άνθρωπος του νόμου και μισός αδέξιος ασκητής του καθήκοντος, ίσιωσε τα ρούχα του μπροστά στον καθρέφτη πριν την επιβίβαση, όπως ο ναυτικός που δένει για δεύτερη φορά έναν παλιό, ξεθυμασμένο κόμπο. «Δεν πάω να τους πιάσω», μουρμούρισε· «πάω να δω τον εαυτό μου σε κάθε στάση».
Κι έτσι άρχισε η διαδρομή.
Το λεωφορείο ξεπρόβαλε σαν σκουριασμένη φάλαινα μέσα από τη ζέστη της πόλης. Το μέταλλό του έτριξε όπως τα οστά ενός κουρασμένου τιμονιέρη. Ο Γενικός ανέβηκε με βήμα σχεδόν αυτομομφής, σαν να ζητούσε συγγνώμη από το ίδιο το όχημα που θα τον κουβαλούσε. Οι επιβάτες, μια μικρή συντροφιά τυχαίων ψυχών, τον κοίταξαν με εκείνη τη γρήγορη, αδιάφορη ματιά που έχουν οι άνθρωποι όταν φοβούνται πως κάτι σημαντικό μπορεί να συμβαίνει, αλλά δεν αντέχουν να το αναγνωρίσουν.
Κάθισε στη μέση. Όχι μπροστά, για να μη φανεί εξουσία. Ούτε πίσω, για να μη φανεί φυγή. Στη μέση: το αιώνιο σημείο του ανθρώπου που παλεύει να ισορροπήσει ανάμεσα στο «οφείλω» και στο «είμαι».
Με κάθε στροφή του λεωφορείου, ένιωθε ένα κύμα υπαρξιακής θάλασσας να τον διαπερνά. «Να ’μαι», συλλογίστηκε, «μασκαρεμένος, έτοιμος για έλεγχο — κι όμως, ποιον κοροϊδεύω; Ούτε αυτούς ελέγχω ούτε τον εαυτό μου». Κι εκεί, μέσα σε αυτό το μικρότατο, εσωτερικό ξέσπασμα, άρχισε η πραγματική του οδύσσεια.
Η πρώτη στάση ήταν Φανερωμένης. Μια ηλικιωμένη ανέβηκε, με σακούλες που έσταζαν βιογραφικά μιας ζωής κουρασμένης. Έψαξε να βρει εισιτήριο, αναποδογύρισε τσάντες, ξεφύσησε, και στο τέλος κάθισε χωρίς να το βρει. Ο Γενικός, κρυμμένος πίσω από την περούκα, ένιωσε μια λεπτή φωνή μέσα του να ψιθυρίζει: «Μην τολμήσεις να την ελέγξεις. Δεν ελέγχεις άνθρωπο που κουβαλά σπίτι ολόκληρο σε δύο πλαστικά».
Και δεν το έκανε. Δεν σημείωσε τίποτα στο μπλοκάκι του. Απλώς έγειρε λίγο το κεφάλι, σαν να υποκλινόταν. Κι αυτή η υποκλινόμενη σιωπή ήταν για εκείνον πιο επαναστατική από κάθε επίσημο πόρισμα.
Το λεωφορείο κλυδωνιζόταν στους δρόμους και κάθε κούνημα τού θύμιζε ταξίδι σε φουρτουνιασμένο πέλαγος. Έκατσε απέναντί του ένας νεαρός, με μάτια που είχαν την αστραφτερή ανησυχία των ανθρώπων που δεν ξέρουν ακόμη ποιον δρόμο υπηρετούν. Έβγαλε το κινητό του και μιλούσε στον αέρα, δυνατά: «Αν αργήσω πάλι, ο προϊστάμενος θα με σκοτώσει. Το λεωφορείο πάλι χάλασε χθες».
Κι ο Γενικός ένιωσε εκείνο το παλιό, βαρύ συναίσθημα: «Πόσο εύκολα τα συστήματα γίνονται βάσανα. Πόσο εύκολα τα βάσανα γίνονται δικαιολογίες». Και σε μια έκλαμψη σχεδόν ποιητική, σκέφτηκε πως το λεωφορείο — αυτός ο θορυβώδης, καταπονημένος μηχανισμός — ίσως ήταν ο καθαρότερος καθρέφτης του κράτους: προχωράει, σταματάει, τρίζει, αλλά προχωράει. Κι αν μια μέρα σταματήσει, δεν θα φταίει το μέταλλο, αλλά οι άνθρωποι που ξέχασαν να το τιμούν.
Σε κάποια στάση ανέβηκε μια μάνα με δυο παιδιά. Τα παιδιά γελούσαν, έτρεχαν στη μέση του λεωφορείου, χτυπούσαν τις λαμαρίνες με ανεξέλεγκτη χαρά, και τα βλέμματά τους διαπερνούσαν τον Γενικό σαν βολίδες από ανόθευτη αθωότητα.
Ένα από τα παιδιά τον κοίταξε κατευθείαν, βαθιά, τόσο βαθιά που σχεδόν έβλεπε μέσα από την περούκα και την ψυχή. «Γιατί φοράς αυτά τα αστεία μαλλιά;» ρώτησε.
Ο Γενικός ακούμπησε το κεφάλι στο παράθυρο και ένιωσε για πρώτη φορά στη μέρα ότι η μεταμφίεσή του δεν ήταν αστεία· ήταν θλιβερή. Ήταν μια απόδειξη πως για να δεις την αλήθεια, πρέπει πρώτα να κρυφτείς από αυτήν.
«Για να μη με γνωρίσουν», απάντησε με χαμηλή φωνή.
«Κι εμείς γιατί να σε γνωρίσουμε;» ρώτησε το παιδί.
Χαμογέλασε. Νικήθηκε. Σ’ αυτή τη φράση είδε την πραγματική Ελεγκτική Υπηρεσία: έναν κόσμο που δεν τον χρειαζόταν καθόλου.
Η μέση της διαδρομής τον βρήκε κουρασμένο. Όχι σωματικά, αλλά ψυχικά, σαν να είχε περάσει ολόκληρη ζωή μέσα σε αυτά τα τριάντα λεπτά. Κοίταξε τον οδηγό. Ο άνθρωπος αυτός, σκυμμένος μπροστά, προσπαθούσε να κρατήσει ίσια τη γραμμή μέσα στη ζέστη, στους κορναρίσματα, στην ασφυξία της πόλης. Έ μοιαζε με καραβοκύρη παλιού, που κρατάει τιμόνι σκαριού που βουλιάζει αλλά δεν το παρατά.
Και τότε ο Γενικός σκέφτηκε πως ο κόσμος χωρίζεται σε δύο είδη ανθρώπων: σε αυτούς που παραπονιούνται για τις διαδρομές, και σε αυτούς που τις οδηγούν. Κι ο ίδιος, όσο κι αν ήθελε να πιστεύει πως ήταν κάτι σπουδαίο, δεν ήταν τίποτα άλλο παρά ένας περαστικός επιβάτης. Ένας ακόμη κρίκος στο αλυσιδωτό δίκτυο μιας κοινωνίας που ανασαίνει βαριά.
Όταν το λεωφορείο πλησίαζε προς την τελική στάση, ο Γενικός ένιωσε μια παράξενη αφύπνιση. Κάθε άνθρωπος που έβλεπε γύρω του — η γιαγιά, ο νεαρός, η μάνα, ο οδηγός — ήταν ένας μικρός καθρέφτης των πραγμάτων που προσπαθούσε χρόνια να καταλάβει πίσω από γραφεία, φακέλους, και υπουργικές αναφορές.
Εδώ, μέσα στο λεωφορείο, είδε για πρώτη φορά ότι οι ατέλειες του συστήματος δεν ήταν ποτέ θέμα αριθμών. Ήταν θέμα ανθρώπων, ιδρωμένων χεριών, αναστεναγμών, μικρών μετατοπίσεων της θέλησης, σιωπηλών παραδοχών και κουρασμένων ονείρων.
Αν υπήρχε κάτι να ελέγξει, ήταν πρωτίστως ο ίδιος.
Αν υπήρχε κάτι να διορθώσει, ήταν η απόσταση που είχε αφήσει να δημιουργηθεί ανάμεσα σε εκείνον και στον απλό πολίτη.
Κι αν υπήρχε κάπου να επιστρέψει, δεν ήταν το γραφείο του — ήταν η ανθρώπινη πραγματικότητα που είχε αφήσει να ξεθωριάσει.
Κατέβηκε στο τέλος. Έβγαλε την περούκα. Τα γυαλιά. Την κρυμμένη αμηχανία.
Ο άνεμος χάιδεψε το μέτωπό του σαν μαραμένο κύμα.
Και με ένα βλέμμα προς το λεωφορείο που απομακρυνόταν, ψιθύρισε κάτι που θύμιζε και Καββαδία και Καζαντζάκη:
«Το ταξίδι είναι πάντα μεγαλύτερο από τον προορισμό.
Κι ο άνθρωπος — πάντα μικρότερος απ’ ό,τι φαντάζεται.
Μα ίσως εκεί βρίσκεται η σωτηρία του».
Και γύρισε πίσω, όχι για να ελέγξει.
Αλλά για να αρχίσει να βλέπει.
