Μελομακάρονα και Κουραμπιέδες ως καθρέφτης της ανθρώπινης επιλογής

Το αιώνιο εορταστικό δίλημμα Μελομακάρονα ή Κουραμπιέδες δεν αποτελεί απλώς μια αθώα γευστική προτίμηση που αναδύεται κάθε Δεκέμβρη, αλλά μια μικρογραφία της ίδιας της ανθρώπινης ύπαρξης. Κάθε επιλογή, ακόμη και η πιο απλή, αντανακλά τους τρόπους με τους οποίους το άτομο τοποθετείται απέναντι στον κόσμο, απέναντι στο παρελθόν του, στις προσδοκίες του και στο βαθύτερο ερώτημα του ποιος επιθυμεί να είναι. Στην περίπτωση των συγκεκριμένων χριστουγεννιάτικων γλυκών, δύο φαινομενικά ταπεινά αρτογεννήματα αποκτούν τη διάσταση συμβόλων που αντιπαραθέτουν όχι μόνο διαφορετικές γεύσεις, αλλά και διαφορετικές στάσεις ζωής.

Το μελομακάρονο, βουτηγμένο στο μέλι, ποτισμένο με αρώματα κανέλας και γαρύφαλλου, με υφή μαλακή και θερμή, αντιπροσωπεύει την ένωση με τη γη και το παρελθόν. Είναι το γλύκισμα της μνήμης, η κατάληξη μιας μακραίωνης παράδοσης που συνδέει τον άνθρωπο με τις ρίζες του. Το μέλι, αρχέγονο και αγνό, λειτουργεί ως υπενθύμιση της πρωταρχικής γλυκύτητας του κόσμου, της φυσικής ροής και της αποδοχής του κύκλου ζωής. Από την άλλη, ο κουραμπιές με την χιονισμένη επιφάνειά του, την αφράτη υφή και τη βαθιά, σχεδόν αθώα βουτυρένια γεύση, μοιάζει με γιορτή της καθαρότητας και της στιγμιαίας χαράς. Κρατά μια εσωτερική ευθραυστότητα, ένα είδος παιδικής ανάμνησης που αντιστέκεται στη φθορά.

Εδώ προβάλλει το φιλοσοφικό βάθος του διλήμματος. Το μελομακάρονο καλεί σε σύνδεση με το παρελθόν και σε αποδοχή της συνέχειας του κόσμου. Ο κουραμπιές καλεί σε μια στιγμή διαύγειας, σε μια απόλαυση που μοιάζει να αγγίζει το φως. Είναι δύο δρόμοι, όχι αντιθετικοί αλλά συμπληρωματικοί, που θυμίζουν τον διαρκή αγώνα του ανθρώπου ανάμεσα στη μνήμη και την άμεση εμπειρία, ανάμεσα στη βαρύτητα και την ελαφρότητα, ανάμεσα στην ενσυνείδητη αποδοχή και στην στιγμή της ανόθευτης χαράς.

Η στοϊκή σκέψη μας διδάσκει ότι καμία εξωτερική επιλογή δεν έχει από μόνη της ηθικό πρόσημο. Το ζήτημα δεν είναι ποιο γλύκισμα είναι αντικειμενικά ανώτερο, αλλά πώς ο άνθρωπος στέκεται απέναντι στην ίδια την πράξη της επιλογής. Ο Σενέκας θα υποστήριζε ότι το αληθινό βάρος βρίσκεται όχι στη γεύση, αλλά στην εσωτερική διάθεση. Δεν έχει σημασία αν το χέρι απλώνεται προς το μελομακάρονο ή τον κουραμπιέ. Σημασία έχει αν το κάνει με πλήρη συνείδηση και χωρίς να υποδουλώνεται στην επιθυμία.

Ο μελομακάρονοφιλικός άνθρωπος θα μπορούσε να θεωρηθεί εκείνος που προσεγγίζει τη ζωή με μια τάση για ενσωμάτωση της εμπειρίας. Είναι το άτομο που αναζητά νοήματα στον χρόνο, που βλέπει στην παράδοση όχι ένα απολίθωμα, αλλά ένα ζωντανό ποτάμι που τον μεταφέρει. Το μελομακάρονο, με τη ζεστή του παρουσία, συμβολίζει τη συγχώρεση, την αποδοχή και τη συνειδητοποίηση ότι το άτομο αποτελεί συνέχεια μιας αδιάκοπης ανθρώπινης προσπάθειας. Κάθε μπουκιά του είναι μια μικρή πράξη συμφιλίωσης με την παροδικότητα.

Ο κουραμπιεδόφιλος άνθρωπος αντίθετα στρέφεται προς την καθαρότητα της στιγμής. Η λευκή επιφάνεια του κουραμπιέ συμβολίζει ένα είδος εσωτερικής σιωπής. Η γεύση του διαρκεί λίγο, αλλά αυτή η σύντομη διάρκεια αποκτά ένταση ακριβώς λόγω της φθαρτότητάς της. Αυτό το γλύκισμα μοιάζει να εκφράζει την στοϊκή αρχή της εστίασης στο παρόν, στην αποδοχή της πρόσκαιρης χαράς χωρίς προσκόλληση. Το άτομο που τον επιλέγει δεν υποκύπτει απαραίτητα στην επιθυμία, αλλά αναγνωρίζει την ομορφιά του άμεσου βίωματος χωρίς να το εξιδανικεύει.

Ωστόσο, το δίλημμα δεν προβάλλει για να διαχωρίσει τους ανθρώπους. Προβάλλει για να τους φέρει αντιμέτωπους με ένα βαθύτερο ερώτημα. Πώς ορίζουμε τον εαυτό μας μέσα από τις μικρές καθημερινές επιλογές που πιστεύουμε αμελητέες. Πόσο συνειδητά ζούμε. Πόσο παρόντες είμαστε στην ίδια την πράξη της γεύσης και πόσο συχνά λειτουργούμε μηχανικά. Η στοϊκή αντίληψη υπογραμμίζει ότι η αρετή βρίσκεται στη στάση και όχι στο αντικείμενο. Επομένως το δίλημμα Μελομακάρονα ή Κουραμπιέδες γίνεται εργαλείο αυτοπαρατήρησης.

Είναι άραγε δυνατόν να φάει κανείς ένα μελομακάρονο χωρίς να σκεφτεί τίποτα. Η απάντηση είναι ναι, αλλά αυτό είναι ακριβώς το σημείο στο οποίο χάνεται η ευκαιρία της φιλοσοφίας. Αντί να αντιμετωπίζεται ως απλή πράξη κατανάλωσης, μπορεί να γίνει μικρή άσκηση συνειδητότητας. Το ίδιο ισχύει και για τον κουραμπιέ. Το γλύκισμα διαλύεται στο στόμα και όμως η διάλυση αυτή μπορεί να φανερώσει την φύση της ίδιας της ανθρώπινης εμπειρίας. Όλα τα ωραία πράγματα διαρκούν λίγο, αλλά αυτό δεν μειώνει την αξία τους.

Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι τι είναι καλύτερο. Το ερώτημα είναι τι είναι ο καθένας έτοιμος να κατανοήσει μέσα από την επιλογή του. Μήπως προτιμά το μέλι, την πυκνότητα και τη συνέχεια. Μήπως προτιμά την φρεσκάδα του λευκού και την καθαρή, αθώα γεύση του βουτύρου. Και μήπως τελικά δεν υπάρχει ανάγκη να επιλέξει κανείς αποκλειστικά. Η στοϊκή σκέψη δεν προάγει την απολυτότητα. Προάγει την ελευθερία εσωτερικής στάσης. Ο σοφός μπορεί να χαρεί και τα δύο χωρίς να υποδουλωθεί σε κανένα.

Σε αυτό βρίσκεται και η υπαρξιακή διάσταση του θέματος. Ο άνθρωπος αναζητεί νόημα σε πράγματα συχνά δυσβάστακτα, όμως το νόημα μπορεί να αποκαλυφθεί ακόμη και στα πιο απλά. Το χριστουγεννιάτικο τραπέζι, με την απλότητα και την ζεστασιά του, γίνεται αφορμή για βαθύτερη κατανόηση. Τα γλυκά δεν είναι απλές απολαύσεις. Είναι σύμβολα του τρόπου με τον οποίο ο άνθρωπος επιλέγει να σταθεί απέναντι στην ζωή. Οι γεύσεις γίνονται γέφυρες προς την εσωτερική του υπόσταση.

Τελικά, το δίλημμα Μελομακάρονα ή Κουραμπιέδες αντικατοπτρίζει την διπλή φύση του ανθρώπου. Είναι ταυτόχρονα πλάσμα μνήμης και πλάσμα στιγμής. Θέλει να βυθίζεται στο παρελθόν, αλλά επιθυμεί και την καθαρότητα του απλού τώρα. Και ίσως η σοφία δεν βρίσκεται στο να βρεθεί απάντηση στο δίλημμα, αλλά στο να αναγνωριστεί ότι και τα δύο μονοπάτια οδηγούν σε βαθύτερη κατανόηση του εαυτού. Ο άνθρωπος είναι εκείνος που δίνει νόημα στις επιλογές του, όχι το αντίστροφο.

Έτσι, όταν το χέρι απλωθεί προς την πιατέλα, η πράξη δεν είναι τυχαία. Είναι μικρή δήλωση ζωής. Η επιλογή γίνεται καθρέφτης της εσωτερικής θέσης του ανθρώπου απέναντι στον χρόνο, στην ευθύνη, στην χαρά και στην ίδια την παροδικότητα. Και αυτή η συνειδητότητα μετατρέπει το απλό χριστουγεννιάτικο γλύκισμα σε υπαρξιακό σύμβολο. Και εκεί, στην σιωπή μιας γουλιάς καφέ και μιας μπουκιάς γλυκού, ο άνθρωπος ίσως αγγίζει την αλήθεια του.